حقوق بشر مرکز ثقل مبارزه با ایدز

ایپیدمی جهانی ایدز و ویروس آن با توجه به مقیاس و تاثیر ویرانگری که داشت به یک بحران جهانی ویکی از چالش ها در برابر زندگی ، کرامت انسانی بشر و برخورداری موثرانسان از حقوق بشر مبدل گشت .شیوع مداوم بیماری ایدز وویروس آن مانعی جدی درراه تحقق اهداف توسعه هزاره شده و فقر و توسعه نیافتگی و بی سوادی از جمله عوامل مساعد کننده اصلی شیوع ایدز و مانع روند توسعه در بسیاری از کشورهای در حال توسعه است.از سال های گذشته برای احترام به حقوق انسانی کسانی که با ویروس ایدز زندگی می کنند اقدامات و تلاش های ملی و بین المللی در سطح جوامع مختلف صورت گرفت اما با توجه به آخرین آمارها در سال گذشته 2 میلیون و700 هزار نفر گرفتار /اچ/آی /وی شده، و 2 میلیون نفر نیز از ایدز جان باختند وامروزه نیز 33 میلیون انسان در سراسر جهان با این بیماری زندگی می کنند .یکی از رویدادهای اخیر که در ارتباط مبارزه با ایدزرخ داد برگزاری هفدهمین کنفرانس جهانی ایدز در شهر مکزیکوسیتی بود که در آن بیش از 500 سازمان خواستار قرار گرفتن حقوق بشر در ردیف نخست و مرکز ثقل تلاش های جهانی ایدز شدند این گروه ها یکی از علل تداوم گسترش ایدز را برگرفته از این واقعیت دانستند که اقدامات برای مبارزه با این بیماری جنبه های  حقوق بشری را کم اهمیت یا حتی نادیده گرفته است .در عین حال واضح است که از یک سو میلیون ها انسان که نقض حقوق بشر را تجربه کرده اند در برابر ویروس ایدز آسیب پذیرتر هستند و از سویی دیگر نیز نیازهای حمایتی ارائه شده ازسوی حقوق بشر به مبتلایان ویروس ایدز کمک خواهد کرد تا اقدامات درمانی بهتری را داشته باشند .در این کنفرانس شرکت کنندگان خواستارعدم نقض دیگر حقوق انسانی مبتلایان به ایدز شدند و لحاظ نمودن جنبه های مختلف حقوق بشر در برنامه های مبارزه علیه ایدز را خواستار شدند . در پایان نیز یک سازمان غیر دولتی ایرانی با نام همیاران مثبت از شهر مشهد برنده جایزه روبان قرمز 2008 سازمان ملل متحد در مبارزه با ایدز شد . این جایزه که هر دو سال یک بار به دلیل اقدامات و تلاش های برجسته اجتماعی در مبارزه علیه ایدز و ویروس اچ/آی/وی اهداء می شود از سوی 147 کشور جهان و با رقابت 550 کاندیدای معرفی شده به نهاد غیر دولتی(سمن )همیاران مثبت اهداء شد . نوشتارحاضرپیرامون احترام به حقوق کسانی که با ایدز و ویروس آن زندگی می کنند وچگونگی تضمین دیگر حقوق انسانی برای حمایت از سلامت روحی و جسمی مبتلایان ایدز است که با توجه به تحولات اخیر تهیه شده است .

 

تحلیل و ارزیابی:

درباره موضوع مورد اشاره، نکات توصیفی و تحلیلی متعددی قابل ذکر است که به صورت مختصر به چند نکته به شرح زیر پرداخته می شود :

 

اول - زمزمه ارتباط بین ایدز و حقوق بشر وحق حیات انسان ها با ویروس ایدز دردهه 1980 شکل گرفت .هنگامیکه مبتلایان به ویروس ایدز مورد تبعیض رفتاری قرارگرفته وایدزدر شکاف های اقتصادی و اجتماعی جوامع نفوذ وبروز پیدا کرد .اصولی همچون عدم تبعیض ، تساوی و مشارکت پایه هر استراتژی موثر مبارزه با ایدز در زمینه حقوق بشر هستند .این اصول در اسنادی همچون اعلامیه جهانی حقوق بشر، میثاق های بین المللی حقوق مدنی و سیاسی ،میثاق بین المللی  حقوق اقتصادی اجتماعی و فرهنگی ، کنوانسیون منع تبعیض علیه زنان ، کنوانسیون حقوق کودک ، اشاره شده است. براساس تعهد دولت ها به برخی از اسناد یاد شده ملتزم هستند حقوق انسانی بیماران مبتلا به ایدز را محترم وحمایت و رعایت کنند .نظریه تفسیری شماره 14 درمورد حق بر سلامت (مه 2000)تهیه شده درکمیته حقوق اقتصادی اجتماعی و فرهنگی سازمان ملل متحد تفاسیر متعددی را درباره حق بر سلامت و ایدز ارائه داده است .کمیسیون حقوق بشر(سابق) ملل متحد طی قطعنامه حقوق بشر شماره 2001/33 درمورد دستیابی به دارو در زمینه بیماری های عالم گیر مانند ایدز کشورها را ترغیب کرد تا سیاست هایی را در پیش گرفته وداروهای مربوط به ایدز را برای افراد نیازمند تضمین کنند .همچنین در سال 2001 کشورهای عضو سازمان ملل متحد در اجلاس ویژه مجمع عمومی توافق کردند که تحقق حقوق بشر وآزادی های اساسی برای همکاری وبرای کاهش آسیب پذیری نسبت یه اچ آی وی ضروی است .

دوم - بین حقوق بشر و ایدز ارتباط دو سویه ای وجود دارد. از یک سو نقض فاحش حقوق بشر موجب تسهیل ابتلای به ایدز می شود .از سوی دیگر احترام به دیگر حقوق انسانی مبتلایان به ایدز است که دولت های متعهد باید براساس قوانین داخلی و بین المللی این حقوق را تضمین کنند موضوع یاد شده  بیشتر به احترام و تضمین دیگر حقوق افراد مبتلاء به HIV می پردازد .اما نخست به دلایلی که موجب نقض حقوق بشرومتعاقبا رشد ابتلا ء به ایدز است اشاره موجزی می شود . مشکلات اقتصادی ، چالش های اجتماعی وتفاوت های فرهنگی از دلایل شیوع ایدزدر میان کسانی است که حقوقشان از لحاظ انسانی مورد نقض قرار می گیرد .وضعیت فقرو نابرابری اقتصادی موجبات گسترش و اشاعه HIV ایدز را فراهم می آورد مناطق فقیر جهان عمدتا" متحمل خسارات این ایپیدمی می شوند :از دسامبر 2000 قریب به 95 درصد از تمام موارد ایدز در کشورهای در حال توسعه به وقوع پیوسته است . منطقه جنوب صحرای آفریقا ، جایی که پایین ترین سرانه تولید ناخالص ملی (NPG) را دارد ، بیشترین گسترش آلودگی به HIV   (75/8 درصد) را در جهان دارد . HIV موجب نابودی منابع انسانی و ملت های تحت تاثیرآن می گرد و نتیجتا موجب بدتر شدن وضعیت فقر در نواحی که به شدت HIVدر آنها گسترش دارد می شود.جنگ و منازعات داخلی و بین المللی میان اقوام و گروه های متفاوت درکشورها نیز یکی از عوامل شیوع ایدزدر سطح جهان است .در مخاصمات مسلحانه داخلی و بین المللی تجاوز به زنان و کودکان ، استفاده از زنان جوان از طریق استثمار جنسی از جمله مواردی است که موجب نقض حقوق بشر و رشد ایدز می شود در همین راستا فدراسیون بین المللی صلیب سرخ و هلال احمر به عنوان یکی از بزرگترین و اثرگذارترین سازمان های بین المللی غیر دولتی با تعیین اهداف مربوط به مقابله و پیشگیری از ایدز و مطابق با رسالت های تسکین آلام بشری و حمایت از زندگی و سلامت انسان های این شبکه جهانی است. مشارکت فدراسیون بین الملی جمعیت های صلیب سرخ و هلال احمر برای پیشگیری از ایدز براساس اصول بنیادی این نهضت جهانی صورت می گیرد.ارایه حمایت های بشردوستانه به افراد متاثراز ایدز بدون هرگونه تبعیض و بسیج داوطلبانه برای همکاری با دولت ها و سایر سازمان های مقابله با ایدز و در نهایت آگاه سازی و ارایه خدمات پیشگیری به گروه های هدف به خصوص جوانان از زمره فعالیت های این سازمان است .این فدراسیون همچنین شعار" زنان ، دخترانHIV  “را در سال 2004 مورد توجه قرار داد .یکی دیگر از چالش های اجتماعی که موجب شیوع ایدز شده است مربوط به معتادان تزریقی است که به دلیل نقض حق بهداشت آمار شیوع ایدز در این گونه افراد به رشد صعودی می رسد .در حال حاضر همه ساله نیز در روز جهانی ایدز(اول دسامبر )توجه جهانیان علاوه بر پیشگیری از نقض حقوق بشر و ابتلابه ایدز ، به بیماران مبتلا به ایدزی است و از سوی همه کشورها مورد تاکید قرار می گیرد .

 

سوم - مشکلات بیماران مبتلا به ایدزدر محل کار ، خانواده و در تقابل با جامعه به دلیل آنکه تا کنون با نگاهی شفاف به مقوله ایدز نگریسته نشده به اندازه ای است که لزوم توجه قانونگذار و تسریع در تصویب قوانین مرتبط با ایدز را یادآور می شود . یکی از مواردی که به حقوق اقتصادی بیماران لطمه وارد می کند ازدست دادن شغل و محرومیت از حق استخدام  است که مبتلایان به ایدزرا از زندگی طبیعی بازداشته است و این در حالی است که در اسناد بین المللی اشاره صریحی به منع تبعض در استخدام و اشتغال شده است .براساس ماده 6 میثاق بین المللی حقوق اقتصادی ،اجتماعی و فرهنگی حق کار کردن حق همه افراد است تا فرصت یابند شغلی را آزادانه انتخاب و معاش خود را تا مین کنند .علاوه براسناد حقوق بشری عام دردیگر سازمان های بین المللی متولی امور کارگران در سطح جهانی همانندILO برای حمایت از بیماران ایدزی قوانینی تصویب شده است .از این رو سازمان بین المللی کار حقوق زیر را برای کارگران در نظر گرفته است که کارفرمایان موظف به اجرای آن هستند :

1- کارفرمایان پیش از استخدام افراد یا در حین اشتغال آنان نباید از افراد آزمایش HIV بخواهند.

 2- وضعیت افراد از نظر ابتلا یا عدم ابتلا به ایدز نباید ملاک استخدام و اشتغال آنان قرار گیرد و کارکنان مبتلا به ایدز موظف به افشای جواب آزمایش  HIVمثبت خود نیستند .

همچنین جمهوری اسلامی ایران مقاوله نامه شماره111سازمان بین المللی کاررا که به منع تبعیض در استخدام و اشتغال اشاره دارد در سال 1343هجری _قمری  مورد تصویب قرار داده است و در حال حاضرمفاد این مقاوله نامه همانند قوانین عادی تلقی می شوند که مطابق با این مقاوله نامه نیز عدم استخدام مبتلایان به ویروس اچ/آی/وی نوعی تبعیض تلقی شده و مسئولیت کارفرمایان را در بردارد .

در قوانین داخلی ایران نیزبه موجب ماده 6 قانون کار و براساس اصول چهل و سوم (بند 4) ، چهل دوم (بند 6) نوزدهم ، بیستم و بیست و هشتم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران" اجبار افراد به کارمعین و بهره کشی از دیگران ممنوع و مردم ایران از هر قوم و قبیله که باشند از حقوق مساوی برخوردارند ورنگ ، نژاد ، و مانند این ها سبب امتیاز نخواهد بود و همه افراد اعم از زن و مرد یکسان در حمایت قانون قراردارد وهرکس حق دارد شغلی که بدان مایل است و مخالف اسلام و مصالح عمومی و حقوق دیگران نیست برگزیند ."

بنابراین هر فرد مبتلا به اچ/آی/وی می تواند به هر شغلی که مایل است مطابق قوانین بین المللی و قواعد داخلی یاد شده مانند سایر افراد جامعه در حد توانایی خود اشتغال ورزد و از این رو هیچ کس نمی تواند فرد مبتلا به را که توانایی انجام کار خود را دارد از کار منع کند . اما نکته اساسی این است که با وجود تدوین و تصویب قوانین یاد شده هنوزمشکل اخراج وعدم استخدام این دسته از بیماران دیده می شود و به نظر می رسد بهتر است قانونگذار با تهیه یک قانون یا دستور العمل جامع خاص برای حمایت از حق کار به مجازات (جریمه نقدی ) آن دسته از کارفرمایانی بپردازد که صرفا به دلیل ابتلا به ایدز کارگران و مستخدمان خود را اخراج یا از استخدام جلوگیری می کنند .

چهارم- براساس ماده 12 (بند ج و د) میثاق بین المللی حقوق اقتصادی اجتماعی و فرهنگی دولت های عضو موظف به پیشگیری و معالجه بیماری  ها و ایجاد شرایط مناسب برای تامین مراجع پزشکی و کمک های پزشکی برای عموم در صورت ابتلا به بیماری هستند .در نظریه تفسیری شماره 14 کمیته حقوق بشر با اشاره به اینکه مفهوم حق سلامتی و بهداشت انسان ها دستخوش تغییرات جهانی شده و دارای قلمرو وسیع تری است تعهد دولت ها را به مبارزه علیه بیمارهای ناشناخته و همچنین ویروس ایدز الزام آوردانسته .این کمیته با عنایت به اصل منع تبعیض ( بند 2 ماده 2 میثاق بین المللی حقوق اقتصادی و اجتماعی)مراقبت و حمایت از مبتلایان به اچ/آی/وی را از ضرورت های مهم و لازم الاجرا برای کشورهای عضو میثاق می داند .دولت های عضو میثاق علاوه بر نظریه تفسیری شماره 14 مطابق با نظریه تفسیری شماره 3 این کمیته موظف هستند از طریق برنامه های درمانی کم هزینه به بیماران بدون هیچ گونه تبعیضی کمک کرده وحتی گروه های داوطلبانه را برای یاری رساندن به بیماران مورد تشویق و حمایت قرار دهند . در قوانین داخلی ایران به موجب بند "ب" تبصره 10 قانون بودجه 1383 کل کشوردر اجرای ماده 193 قانون برنامه توسعه اقتصادی اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران ، تمامی بیمارستان ها و مراکز درمانی (اعم از خصوصی و دولتی ) باید نسبت به پذیرش بیماران اورژانسی مصدوم و غیر مصدوم اقدام کنند .تامین اجتماعی نیز در کنار قانون یاد شده یکی از مزایای حمایتی برای بیماران مبتلا به ایدز است .در کنار ماده 9 میثاق حقوق اقتصادی اجتماعی و فرهنگی که اشاره به حق تامین اجتماعی دارد قانون تامین اجتماعی ایران نیز از جمله مزایای حمایتی برای ارائه خدمات درمانی است .شاید به نظر برسد با عنایت به تمام مفاد ذکر شده بیماران مشکلی برای پذیرش و ارائه خدمات درمانی ندارند ولی در واقع این گروه از مبتلایان علاوه برعدم پذیرش در بیمارستان ها و مراکز درمانی با رفتار تبعیض آمیز کارکنان مراکز بهداشتی و متخصصان رشته های علوم پزشکی مواجه هستند .اجتناب ازارائه خدمات ، ایزوله کردن بی مورد ، بی حرمتی و بی توجهی از جمله این رفتار ها است .حتی با وجود بخشنامه اداره ایدز وزارت بهداشت مبنی بر پذیرش افراد آلوده به ویروس ایدز و ارائه خدمات پزشکی به آنها بسیاری از پزشکان و دندانپزشکان از این امور اجتناب می کنند که به نظر می رسد تدوین قانون نیز به تنهایی نمی تواند مشکلات را برطرف کند ونیاز به یک فرهنگ سازی و آگاه سازی عمومی برای همه اقشار جامعه دیده می شود .مسئله مهم دیگر که هنوزمشکل اساسی بیماران ایدزی است عدم پوشش حق تامین اجتماعی و خدمات درمانی برای همه ایرانیان است و یا در صورت تحت پوشش قرار گرفتن به دلیل پر هزینه بودن خدمات درمانی مربوط به بیماران ایدزی مشکلات عدیده ای وجود دارد .براساس آمارهای جهانی دارو برای HIVهزینه ای معادل 400 دلار در ماه است واین درحالی است که بسیاری ازافراد در ایران زیر خط فقر زندگی می کنند .

پنجم - حق برآموزش یکی از حقوقی است که برای همه افراد انسانی به رسمیت شناخته شده است وکشورهای طرف این میثاق حق هر کس را به آموزش و پرورش به رسمیت می شناسند و موافقت دارند که هدف آموزش وپرورش نمو کامل شخصیت انسانی و احساس حیثیت آن و تقویت احترام حقوق بشر وآزادی های اساسی است .همه موارد یاد شده در ماده 13 میثاق بین المللی حقوق اقتصادی اجتماعی و فرهنگی آمده است .به غیر از ماده 13 در ماده 28 کنوانسیون حقوق کودک (1989)،حق کودک برای دستیابی به  آموزش و پرورش شناخته شده است و ازاجباری کردن تحصیلات ابتدائی برای همگان یاد شده است .دراصل 30 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران دولت موظف است وسايل آموزش و پرورش رايگان را براي همه ملت تا پايان دوره متوسطه فراهم سازد و وسائل تحصيلات عالي را تا سر حد خودكفايي كشور به طور رايگان گسترش دهد .اما براساس آمارهای اداره ایدزوزارت بهداشت بسیاری از کودکان مبتلا به HIV مثبت به محض آگاهی یافتن مسئولان مدارس از حق آموزش و تحصیل محروم می شوند ونمی توانند تحصیلات خود را به پایان برسانند .

ششم -ماده 12 میثاق حق هر کس را به تمتع از بهترین حال سلامت جسمی و روحی ممکن الحصول به رسمیت می شناسد .داشتن سلامت روحی مناسب نه تنها برای بیماران مبتلا ء به ویروس ایدزبسیار مهم است بلکه حمایت از سلامت روحی بسیاری از خانواد هایی که دارای یک عضو مبتلا به HIV   نیز هستند توصیه می شود .مراقبت و حمایت روحی و جسمی برای زنان و کودکان این قبیل خانواده ها اصلی بسیار ضروری است .در کشورهای در حال توسعه داشتن ایدز در خانواده موجب محدودیت هایی برای زنان می شود .ائتلاف جهانی زنان و ایدز با هدایت UN AIDS  خواستار اصلاح روزمره زنان ودختران در کشورهای در حال توسعه از راه کاهش آسیب پذیری آنان به HIV است .راه های موجود برای حل مشکلات روحی ، جسمی و اقتصادی خانواده های مبتلا به ایدز عبارتند از: ایجاد مهد کودک های تعاونی و مراکز تغذیه که بتوانند به زنان در کاهش حجم کار کمک نمایند ، تغذیه و کمک آموزشی به یتیمان ، مراقبت در منزل برای افرادی که مبتلا به HIV هستند شامل انجام سلسله فعالیت ها مددکاری و رفاه اجتماعی هستند .

هفتم - حق برابری زنان و مردان و عدم تبعیض درماده 1 کنوانسیون منع تبعیض علیه زنان اشاره شده است .تبعیض علیه زنان به معنی قائل شدن هر گونه تمایز ، استثناء و محدودیت براساس جنسیت است که بر به رسمیت شناختن حقوق بشر زنان و آزادی های اساسی آنها و بهره مندی و اعمال آن حقوق ، برپایه مساوات بین زنان و مردان تعریف شده است .در بیشتر مناطق جهان نابرابری توان اجتماعی و اقتصادی بین زنان و مردان باعث افزایش بیم از این نکته است که زنان از دسترسی به موقع وبرابر به خدمات درمانی محروم هستند .در بسیاری از کشورها برخورد فراگیر جنسیتی به این معنی است که زنان و دختران اولویت آخردر مراقبت بهداشتی هستند .زمانی که اعضای مرد و زن خانواده مبتلا به HIV شوند و منابع محدود باشد ، حل مشکلات درمانی مردان در اولویت قرار دارد .

 

هشتم-سازمان های غیر دولتی می توانند نقش حیاتی درادمه و پیشبرد برنامه های مبارزه با ایدز در جوامع مختلف داشته باشند .این سازمان ها با ویژگی هایی که دارند از سازمان های دولتی متمایزند .سازمان های غیر دولتی به دلیل اینکه براساس نیازهای جوامع خود تشکیل شده اند ارتباطشان با اقشار مختلف وآسیب پذیر جامعه به مراتب بیشتر از سازمان های دولتی است .اما علاوه بر مزایای یاد شده به دلیل منابع محدود و مالی در سازمان های غیر دولتی و همچنین نیاز کسب مهارت های فنی و تخصصی برای تداوم کار نیاز به ارزشیابی و پایش عملکرد این نوع از نهاد ها است ولی در هر حال برآیندهای قوت و ضعف این نهاد ها همگان را بر نقش حیاتی سازمان های غیر دولتی در اجرای برنامه های اجتماعی خصوصا کنترل و مقابله با آسیب های اجتماعی از جمله HIV  متقاعد نموده است و تجارب موفق جوامع درگیر در اجرای برنامه های جامع که سازمان های غیر دولتی در طراحی و اجرای آن مشارکت داشته اند دلیل این مدعاست .